Anime Economy – Kì 2: Những chiếc đĩa DVD đắt giá (Phần 1)

Ở kỳ trước, chúng ta đã bàn về toàn cảnh ngành phim hoạt hình anime tại Nhật Bản và cách các công ty cộng tác huy động vốn với nhau thành lập “Production Committee” hoặc bộ máy làm việc cũng như là cách hoàn vốn chi phí sản xuất. Tùy vào kinh phí đầu tư, số tiền cho một season anime dài 13 tập có thể dao động khoảng 2 – 4 triệu USD.

Đối với những người yêu thích làm phim hoạt hình, không ai muốn bỏ ra số tiền lớn làm dự án mà không thu lại lợi nhuận. Tuy nhiên, họ thường sẽ không đầu tư thêm một lần nữa nếu dự án không may thất bại. Và nếu cứ đầu tư và liên tiếp gặp thất bại như vậy thì sẽ không ai muốn bỏ ra thêm một đồng nào nữa.

Đối tượng khán giả mà dòng phim hoạt hình anime nhắm đến chủ yếu là trẻ em. Do đó, nhiều nhà sản xuất chọn phương án bán các sản phẩm ăn theo như đồ chơi, quần áo, băng đĩa như là cách để hoàn lại số tiền bỏ ra ban đầu. Tuy nhiên, các bộ phim anime hiện nay chủ yếu lên sóng vào ban đêm với thời lượng bị rút ngắn, không đủ tiếp cận khán giả, dẫn đến phương án bán các sản phẩm trên không khả quan. Để đối phó với tình thế trên, một giải pháp mà nhà sản xuất hiện hay ưu tiên đó là doanh số bán đĩa DVD.

Kì 2: Những chiếc đĩa DVD đắt giá

Ngành băng đĩa DVD cũng được xem là một ngành phức tạp. Số tiền khách hàng bỏ ra để mua một chiếc đĩa phải tương ứng với nhiều chi phí mà công ty hoặc các công ty góp vốn chung thực hiện và vận hành qua một hệ thống khá phức tạp. Nhưng để thu lại số tiền bỏ ra cho quá trình sản xuất, các công ty không cách nào khác buộc phải đi theo con đường như vậy và điều này đặc biệt đúng tại Nhật Bản.

Giá cao thì sao?

Theo Westerner, thị trường băng đĩa DVD Nhật Bản rất đắt đỏ. Một chiếc DVD có giá khoảng 7,000 yên (92 USD) chỉ bao gồm vỏn vẹn 2 – 4 tập của một series phim và tổng tiền để mua toàn bộ series phim có thể ngót nghét vài trăm USD, nhiều hơn số tiền mà fan hâm mộ tại Mĩ bỏ ra trong một năm.

Giá cả thực tế xuất phát từ thực tiễn kinh doanh từng xuất hiện tại Mĩ. Đó là cho thuê băng đĩa. Về cơ bản, vào những ngày khi mà video gia đình đang là lựa chọn ưu tiên hàng đầu, thì ngành công nghiệp này được vận hành theo kiểu khi một đĩa DVD gốc được tung ra thì sẽ có hàng ngàn bản copy khác, chủ yếu thông qua các cửa hàng cho thuê. Giá cả vẫn sẽ rất cao (khoảng 90 USD tại Mĩ) nhưng các cửa hàng này sẽ thu lợi từ việc bán các series phim độc quyền mà khán giả bình thường không để mắt đến. Với giá đó, doanh số sale chỉ vài ngàn nhưng lợi nhuận thu được là hơn cả triệu USD. Ngành công nghiệp video thời điểm đó không nghĩ sẽ có thể thu lời từ việc cho những người thích sưu tập các series phim độc lạ.

thị phần anime tại gia ở Bắc Mĩ qua các năm

Nhưng Otaku (fan hâm mộ anime) đã chứng minh điều này là hoàn toàn sai khi bắt đầu mua băng video và đĩa laserdiscs với mức giá khá cao chỉ dành cho cửa hàng. Nhà sản xuất lúc này không dại gì mà hạ giá. Trên thực tế, nhiều nhà sản xuất đã thử hạ xuống mức giá phải chăng nhưng kết quả thu được chỉ là tăng doanh số nhẹ, không đủ kéo lại lợi nhuận.

Người Nhật Bản chủ yếu sống ở những ngôi nhà có diện tích nhỏ với nhiều người hơn là ở phương Tây. Do vậy, người Nhật cảm thấy không cần thiết phải xây một căn nhà lớn có phòng chứa các bộ sưu tập đĩa phim hay truyện tranh. Chỉ có các fan hâm mộ cuồng nhiệt của một dòng sản phẩm đặc trưng nào đó mới bỏ tiền ra mua số băng đĩa này và chủ yếu thông qua các cửa hàng cho thuê. Truyền thông chỉ được xem như là thị trường nhỏ, đặc trưng chứ không phải thị trường rộng lớn, do vậy giá cả của số băng đĩa này vẫn nghiễm nhiên ở mức cao.

một nhóm Otaku trong trang phục Cosplay

Trước tình hình Otaku chấp nhận mua băng đĩa với mức giá cao như vậy đã dẫn đến hậu quả không mong đợi: Khi kinh tế toàn ngành chững lại và các cửa hàng băng đĩa ngừng mua các video mới, các đối tượng otaku này vẫn mua các đĩa phim đã xuất bản trước đây. Chẳng bao lâu sau, hàng nghìn người hâm mộ từng mua DVD anime vẫn đang đóng góp rất nhiều cho toàn bộ kinh phí bỏ ra thực hiện một chương trình. Thậm chí khi toàn ngành video tại gia ở Nhật Bản giảm giá thành xuống các mức khác nhau thì anime vẫn có giá cao tương tự. Đây là cách để các chương trình thu lại lợi nhuận.

Chạy theo dòng tiền

Trước khi bắt đầu, có một thứ chúng ta cần làm rõ đó là tất cả thông tin ở đây đều được áp dụng cho các series phim lên sóng vào ban đêm và đây là thực trạng chung cho hầu hết các bộ phim hoạt hình anime ngày nay. Các bộ phim hoạt hình phát sóng vào khung giờ buổi chiều chủ yếu nhắm đến đối tượng khán giả trẻ em với mục đích bán đồ chơi và video game, qua đó xác định được mức độ thành công của các series này là không thể nếu không đi sâu vào tìm hiểu từng dòng sản phẩm và royalty splits (chia phí tác quyền), việc này là không thể. Để đơn giản, chúng ta sẽ không đề cập đến các chương trình không thỏa các điều trên.

Nhà sản xuất khi bán món hàng gì đó đều đi kèm với giá bán lẻ đề nghị (suggested retail price). Khi các thương hiệu phim gia đình bán sản phẩm cho cửa hàng, họ đều đưa ra giá chiết khấu cho họ. Giá chiết khấu này hoặc giá bán sỉ sẽ tạo nên biên lợi nhuận (profit margin) cho cửa hàng đó. Nếu nhà sản xuất muốn bán với giá rẻ hơn giá bán lẽ đề nghị, thì đó phụ thuộc vào lựa chọn và phần tiền của họ.

Từ đây sẽ phát sinh nhiều chi phí khác. Nhà sản xuất sẽ mua hoặc thuê nhà kho để nhập hàng và vận chuyển đến cho nhà bán lẻ. Đây được gọi là fulfillment (Toàn bộ quá trình từ lúc Khách hàng đặt mua(Point of Sales) đến lúc sản phẩm được giao tới tận tay người dùng, bao gồm lấy hàng. nhập kho và đóng gói, và chuyển đến cho người mua đúng hẹn) và được tính khoảng 5% giá bán sỉ. Những gì còn lại sẽ được gọi là net revenue (lợi nhuận ròng) và nhà sản xuất sẽ bắt đầu trả tiền cho đối tác của mình từ đó.

Đầu tiên, nhà sản xuất sẽ trả phí tác quyền cho ba người sáng tạo quan trọng: đạo diễn (kantoku), biên kịch (シリーズ構成 – series kosei – Scenerio hoặc Series Composition), và gensakusha (đã đề cập trong kỳ 1). Mỗi người trong số họ sẽ chiếm 1,7% net revenue và 1,7% còn lại sẽ dành cho người thực hiện phần nhạc ở mở màn và kết phim và thường thông qua tổ chức.

Top 30 bài nhạc opening và ending trong anime

Kể từ đó, bạn có thể thu lại số tiền đã bỏ ra cho phí tác quyền, sản xuất và marketing cho đĩa phim. Chi phí sản xuất một đĩa phim khoảng 1 USD nhưng số lượng làm ra có khi hơn 1,000 đĩa. Phí marketing có thể không đáng kể hoặc có thể tiêu tốn cả ngàn USD, tùy vào năng lực tài chính. (Vài công ty tự lên kế hoạch marketing sản phẩm của mình như đĩa DVD mở rộng và sau đó hỏi ý kiến chấp thuận của hội đồng Production Committee để thu lợi nhuận). Sau cùng, bạn sẽ phải trải tiền mà thành viên trong ủy ban Production Committee bỏ ra làm chương trình.

Câu hỏi đặt ra là: “Số lượng đĩa chương trình bán ra ở Nhật Bản là bao nhiêu để có thể thu lợi nhuận?”

Số lượng đĩa không phải là tất cả. Giá đĩa cao dẫn đến nếu chỉ có thể bán được vài ngàn đĩa trong mỗi kì thì vẫn có khả năng hoàn vốn. Theo tâm lý, mỗi đĩa bán ra sẽ đóng góp quan trọng cho Direct product profitability (DPP – Mức lợi nhuận tính trực tiếp cho từng sản phẩm). Đây cũng là nguyên nhân vì sao producer tại Nhật Bản rất thận trọng đến những yếu tố cho phép đĩa sản xuất tại Mĩ nhập vào Nhật với mức giá rẻ.

(Những gì vừa được bàn luận trên đây chỉ là ví dụ điển hình. Con số chính xác để hoàn vốn phụ thuộc rất nhiều vào kinh phí làm chương trình kể cả các yếu tố khách quan lẫn chủ quan như giấy phép bán đồ chơi, vv)

Kể từ khi các công ty cung ứng đĩa DVD trở thành một phần của Production Committee, producer có thể dễ dàng khảo sát được fan hâm mộ Nhật Bản phản ứng ra sao với chương trình. Cũng giống như với đĩa DVD Mĩ, đợt tung ra đầu tiên lúc nào cũng rất nhiều nhưng sau đó sẽ chậm lại. Sự bùng nổ như vậy vào lúc đầu sẽ là yếu tố thu hút những người trong ngành công nghiệp Nhật Bản chú ý đến. Đây là yếu tố lớn nhất giúp quyết định thành công của một chương trình.

Producer Nhật Bản xem đĩa phim mình làm ra như sản phẩm xa xỉ, sản phẩm cao cấp chỉ dành cho một nhóm người nhất định. Họ nhận thức được đĩa phim này rất đắt và vẫn tiếp tục cho xuất bản nhưng không giảm giá thành. Và cứ thế sau nhiều năm xuất bản, bộ phim anime đó sẽ bắt đầu có khả năng sinh lời. Sau cùng khi có đủ lượng khách hàng, chương trình đó sẽ chuyển thành lợi nhuận.

Sự bành trướng của thị trường nước ngoài

Việc bán đĩa DVD bên ngoài lãnh thổ Nhật Bản luôn có sự khác biệt vì nhiều lí do. Lí do lớn nhất ở đây là khi một công ty nội địa tung ra đĩa phim, thì đây được xem như là toàn bộ quá trình sản xuất mới. Khi các công ty như Funimation hoặc Section23 cấp phép cho một chương trình, họ sẽ có chi phí ban đầu (upfront cost), chi phí hoàn lại (recoupable expenses) và lượng khách hàng mới. Kết quả là, dù cho thị trường bên ngoài Nhật Bản không tạo ra được sự khác biệt chủ chốt liên quan đến khả năng sinh lời của một chương trình thì vẫn rất khó nhìn ra được tác động của mỗi một đĩa bán ra trong nhiều trường hợp, kể cả với những người có liên quan.

Khi các công ty như Funimation hoặc Section 23 quyết định mua bán quyền phát sóng một tựa phim anime, họ trước tiên sẽ phải trả phí giấy phép trả trước (upfront license fee) hay còn gọi là “Minimum Guarantee – MG”. Phí này trải dài từ vài ngàn đô cho đến 10.000 USD cho một tập phim. Tiền phí này sẽ được xem như là doanh thu thuần (net revenue) từ đĩa DVD Nhật Bản (thanh toán xong tiền tác quyền) và sau đó chuyển đến Production Committee.

Vào những ngày thị trường anime bùng nổ, mức phí này có thể lên đến hơn 70,000 USD cho một tập phim, bằng một nữa chi phí bỏ ra làm chương trình. Nhưng ngày tươi đẹp đó đã chấm dứt và Producer tại Nhật đã ngừng phụ thuộc vào phí bản quyền khi nó giảm xuống mức giá vừa phải. Họ vẫn muốn thu số tiền đó dù cho không đủ để thực hiện một chương trình khác.

Tương tự như việc sản xuất chương trình, trả phí bản quyền phát sóng về cơ bản là đặt cược. Nhà phân phối đang cược xem rằng họ có thể bán đủ các bản sao để bù lại tiền bản quyền. Trên thực tế, họ sẽ không phải trả thêm bất kì chi phí nào cho người cấp phép cho đến khi thực hiện được. Nên đó là lý do vì sao nó được gọi là “Minimum guatantee”. Trong trường hợp chương trình sinh lời, người cấp phép sẽ được hưởng tiền tác quyền sau đó, khoảng 20 – 30%.

đĩa phim Attack on Titan

Cứ thế khi bán hết đợt đĩa copy đầu tiên, tiền lúc đó sẽ không đến trực tiếp producer mà thay vào đó sẽ dùng để trả cho tất cả chi phí nhà phân phối đã bỏ ra, bao gồm cả phí sản xuất dao động từ vài trăm USD cho các đĩa DVD chèn subtitle đến 10,000 USD một tập cho các đĩa phim Blu-ray được lồng tiếng (dạng anime bán theo đĩa có thể mua tại những cửa hàng hay những nhà phát hành lớn khác. Qua đó có thể dùng đầu phát Bluray để trải nghiệm những bộ anime này một cách sắc nét hoàn hảo.) Tuy nhiên, các bộ phim không có khả năng hoàn vốn vào lúc đầu sẽ phải rất chật vật trả phí MG cho series tiếp theo.

(còn tiếp)

Post Author: Tu Vo